Shahrisabz — Oʻzbekistonning eng qadimiy shaharlaridan biri. Samarqanddan Shahrisabzgacha bo‘lgan yo‘l (taxminan 90 km) jozibaga to‘la. Magistral Zarafshon tizmasidagi baland togʻ Taxtakaracha dovonini kesib oʻtadi. Bu yo‘lni 13-asrda mashhur italyan sayyohi Marko Polo bosib o‘tgan. O‘rta asrlarda “Kesh” nomi bilan atalgan, “Naütaka” nomi bilan ham mashhur bo‘lgan ko‘hna Shahrisabz bugungi kunda o‘zining kashtachiligi bilan mashhur, ko‘plab xalqaro ko‘rgazmalarda yuqori baholangan an’anaviy xalq amaliy san’ati markazi hisoblanadi.

Shahrisabz — Amir Temur tugʻilgan joyi. U 1336 yilda shahardan 12 km uzoqlikda joylashgan Xoʻja-Ilg’or qishlogʻida tugʻilgan. Temurning bolaligi va yoshligi shu yerda o‘tgan. U oʻz saltanatining boshidanoq Shahrisabzda koʻplab mohir hunarmandlarni toʻplagan, ularning qoʻllari bilan saroylar, masjidlar, maqbaralar barpo etgan va qurishda davom etgan. Temurning amri bilan XIV asrda Shahrisabz atrofida devorlar, qal’a paydo bo‘lib, bu shahar nafaqat savdo va hunarmandchilik markazi, balki ilm-fan va madaniyat shahriga ham aylangan. Bugun siz temuriylar davriga oid ba’zi tarixiy me’moriy yodgorliklarni, jumladan, uning saroyi qoldiqlarini (bahaybat kirish eshigi) Oq Saroyni, Jahongir maqbarasi joylashgan Dorusiodat majmuasini, Temur maqbarasini, Doru Tilavat va Ko’k Gumbaz masjidini ziyorat qilishingiz mumkin.

Shahrisabzning diqqatga sazovor joylari

Oqsaroy (XIV-XV asrlar) Shahrisabzning eng yirik meʼmoriy yodgorligi boʻlib, shahar markazining Temur haykali oʻrnatilgan qismida joylashgan. Hozirgi vaqtda kirish eshigining balandligi 40 metrni tashkil qiladi. Portal butunlay keramik plitka bezaklari bilan qoplangan. Ak-Sarai – « Oq saroy » deb tarjima qilinadi. Bu yerda “Oq” so‘zi ko‘chma ma’noda qo‘llangan va “olijanob” ma’nosini bildiradi. Agar bu saroyni bir marta ko‘rsangiz, u o‘zining ulug‘vorligi va ulug‘vorligi bilan hayratga tushadi. Bugungi kunga kelib, kirish eshigidan faqat 2 ta pestle qolgan.

Dorusiodat majmuasi (so’zma-so’z « kuch va qudrat o’chog’i ») Temurning buyuk rejalarini amalga oshirdi. U uni 1376 yilda 22 yoshida harbiy yurishlari paytida vafot etgan to’ng’ich va sevimli o’g’li Jahonghirning to’satdan vafotidan keyin qurdirdi. O‘limidan so‘ng uning jasadi Samarqanddan Temur ajdodlarining tarixiy vatani Shahrisabzga ko‘chirildi. Oradan bir necha yil oʻtgach, Temur Xorazmning eng yaxshi meʼmorlarini taklif qilib, ularga shahzoda qabri tepasida Jahanghir maqbarasini qurishni buyuradi.

Temurning 1393-1394 yillarda Erondagi qal’a kurdlardan tortib olinishi chog‘ida 29 yoshida o‘ldirilgan kenja o‘g‘li Umar Shayx ana shu Dorusiodat majmuasiga dafn etilgan. Temur ham uning uchun qabriston – Umar Shayx maqbarasini qurishni buyurgan. Ammo bugungi kungacha bu faqat Amir Temur maqbarasi saqlanib qolgan, ammo bo’sh qolmoqda, chunki Amir Temur Samarqandning Go’ri Amirda dafn etilgan. 19-asr oʻrtalarida Jahongir maqbarasining yon tomonida Hazrati Imom masjidi qad rostlagan.

Dorut Tilovat yodgorligining (« tafakkur, tafakkur uyi ») tashkil topishi qozi Shamsiddin Kulol nomi bilan bog’liq. Kulollar oilasidan chiqqan kulol Temurning otasi amir Tarag‘ay bilan yaqin bo‘lib, uning ustozi bo‘lib xizmat qilgan. Uning maqbarasi ushbu majmuada qurilgan birinchi bino edi. Shayx 1370-yilda vafot etdi va uning qabri katta hurmat va sajda bilan o‘ralgan edi. Janubda, ehtimol, Ulug’bek avlodlariga mansub boʻlgan maqbara keyinchalik qoʻshilgan boʻlib, u Gumbazi Sayidon (seyidlar gumbazi) nomini olgan. Bu kichkina bino o’lchovlarning nafisligi va gul va epigrafik bezaklar bilan chuqur o’yma bilan qoplangan chiroyli tarzda ishlangan kirish eshigi bilan o’ziga jalb qiladi. Dorut Tilovat majmuasi qabrlar, masjid va medersani o‘z ichiga olgan bo‘lib, Temurning nabirasi, mashhur astronom Ulug‘bek davrida qurib bitkazilgan.